*Αφιερωμένο σ’ ΟΛΟΥΣ εκείνους τους  Έλληνες Οδυσσείς, που, γυρεύοντας τις Ιθάκες τους, πηγαίνουν κόντρα στους καιρούς και επιστρέφουν στα έρημα χωριά τους, για να πάρουν, αλλά και για να δώσουν Ζωή.

*Αφιερωμένο, επίσης σ’ ΟΛΑ τα χωριά μας, που κάποτε έσφυζαν από ζωή και που πια σβήνουν, αφού η πολιτεία απέστρεψε το πρόσωπό της απ’ αυτά εδώ και 10ετίες.

Ψυχή και καρδιά κάθε χωριού είναι οι άνθρωποί του. Και ιδιαίτερα εκείνοι που αγνόησαν τις Σειρήνες και επέλεξαν να μείνουν για πάντα στα χωριά τους, φυλάγοντας «Θερμοπύλες», παρ’ όλο που ξέρουν πως οι Μήδοι έχουν πλέον διαβεί. Δυο τέτοιοι Θερμοπυλομάχοι της Καστανιάς Καρδίτσας είναι τα αδέρφια Ηλίας και Παύλος Κόγιας, που στο εργαστήριό τους, εκεί στο κέντρο του χωριού, κατασκευάζουν με την παραδοσιακή τεχνική τσαρούχια, γουρουνοτσάρουχα, γυναικεία υποδήματα με μπαρέτα και δετά, παντούφλες νησιώτικες,  ανδρικά υποδήματα δετά χορού, σελάχια καθώς επίσης και στιβάνια κρητικά και ποντιακά.

Ο παππούς τους, ο Αντώνης Κόγιας, άνοιξε τσαγκάρικο στην Καστανιά, λίγο μετά το 1900, φτιάχνοντας  τσαρούχια, γουρνοτσάρουχα και άλλα υποδήματα του καιρού εκείνου. Ήταν οι εποχές που η Καστανιά υπήρξε ένα φημισμένο κεφαλοχώρι των Αγράφων, με πολλούς κατοίκους, με πολλά εργαστήρια τσαρουχιών, ραφτάδων, σιδεράδων, εμπόρων κ.α. και σχολείο που έφτασε να έχει πάνω από 200 μαθητές!!! Για το λόγο αυτό ΟΛΑ τα χωριά της περιοχής έρχονταν στην Καστανιά για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες τους και να ψωνίσουν ό,τι χρειάζονταν για τα σπιτικά τους. Ήταν, επίσης, η Καστανιά, πέρασμα και σταθμός των Σαρακατσαναίων τσοπαναραίων και τσελιγκάδων, όταν με τα κοπάδια τους κατέβαιναν απ’ τ’ Άγραφα στα χειμαδιά μετά τ’ Αγιοδημητριού, ξεχείμαζαν στον κάμπο, και ξανανέβαιναν στ’ αγαπημένα τους βουνά μετά τ’ Αγιωργιού. 

Ο Αντώνης Κόγιας έμαθε τη δουλειά του τσαρουχά και του τσαγκάρη στον γιο του τον Βαγγέλη Κόγια, ο οποίος στα 1971, βλέποντας ότι το χωριό άρχισε να παίρνει την «κάτω βόλτα» μετέφερε το τσαγκαράδικό του στην Καρδίτσα.

«Όλοι θυμούνται τον μπάρμπα Βαγγέλη και το εργαστήριο του στην οδό Κουμουνδούρου, όπου επισκεύαζε υποδήματα και πού και πού κανένα ζευγάρι τσαρούχια, καθόσον μόνο ελάχιστοι πλέον φορούσαν τσαρούχια. Αργότερα και για βιοποριστικούς λόγους ασχολήθηκε και με το εμπόριο υποδημάτων.» ιστοσελίδα KOGIAS ART.

Ο μπαρμπα – Βαγγέλης ο Κόγιας,  κατά τη 10ετία του ’80, παράλληλα με το τσαγκαράδικο, άνοιξε (μεράκι το είχε) και μιαν ωραία ταβέρνα στην Καστανιά, όπου, τα καλοκαίρια κυρίως, φίλευε τους τυχερούς πελάτες του πρώτα με το, πάντα, εγκάρδιο και πλατύ χαμόγελό του και τη ζεστή κουβέντα του και ύστερα με τα υπέροχα μεζεδάκια του, το καλό ντόπιο κρασί και το τσίπουρο. Την ταβέρνα αυτή την είχε ονομάσει «Τα πέντε Φ» και αρεσκόταν να εξηγεί σε όλους τη σημασία τους: «Φίλε Φέρε Φίλους Φάτε Φύγετε». Πρόκειται για μια παλιά ταβερνιάρικη φράση που φανερώνει φιλική ατμόσφαιρα, καλό φαγητό και τιμές φτωχολογιάς, ό,τι, δηλαδή, έκανε ξεχωριστή την ταβέρνα ΒΑΓΓΕΛΗ ΚΟΓΙΑ στην Καστανιά Καρδίτσας.

Την ταβέρνα τού μπαρμπα-Βαγγέλη Κόγια την πήρε, μετά το ’90, και τη δούλεψε ο αξέχαστος μπαρμπα-Λάμπρος Εγγλέζος, ο Αετός των Αγράφων, το καμάρι της Καστανιάς.

Μετά τον μπαρμπα-Βαγγέλη τον Κόγια, την τέχνη του τσαρουχά-τσαγκάρη τη συνέχισε και την εξέλιξε ο γιος του ο Ηλίας Κόγιας, ο οποίος σαν τον Οδυσσέα, νοσταλγός της δικής του Ιθάκης, της αγαπημένης του Καστανιάς, επέστρεψε στο χωριό του και έστησε το εργαστήρι του στον χώρο του πατρικού του σπιτιού. Εκεί, αργότερα, ήρθε να τον βρει και να του συμπαρασταθεί ο αδελφός του ο Παύλος Κόγιας, συνταξιούχος του ΟΤΕ.

Και δεν είναι μόνο η άριστη παραδοσιακή τέχνη που κατέχουν οι ΑΦΟΙ ΚΟΓΙΑ. Είναι μαζί και η φιλοσοφία ζωής μέσα στην οποία περικλείουν την τέχνη αυτή:

«Ανέκαθεν, από αρχαιοτάτων χρόνων, αλλά και σήμερα, το υπόδημα ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Δηλαδή, ο φτωχός, παλιά, δεν φορούσε παπούτσια. Ο πλούσιος φορούσε. Για να μην περάσω όλα τα στάδια, θα πω ότι σήμερα ο πλούσιος φορά ακριβά παπούτσια, ο φτωχός φορά φτηνά.

Το τσαρούχι ήταν το παπούτσι μιας εποχής. Τσαρούχι φορούσαν όσοι κατ’ αρχήν είχαν χρήματα. Όσοι δεν είχαν φορούσαν γουρνοτσάρουχα ή δεν φορούσαν καθόλου.

(…) Ανάγκη του καθενός είναι να μεταφέρει τις γνώσεις του. Το ’χουμε ανάγκη. Είναι μια ανάγκη ανθρώπινη το να θες να έχεις αντικαταστάτες, και αγωνία θα έλεγα. Μακάρι να βρεθεί κάποιος συγγενής, κάποιος νεαρός να συνεχίσει τη δουλειά.»

Παύλος Κόγιας, από το ντοκιμαντέρ: «Τα τσαρούχια των Αφών Κόγια: Ένας αιώνας ελληνικής παράδοσης», Λίμνη Πλαστήρα, Ιούλιος 2018, (mamos beer)-Andro TV.

Το εργαστήριο κατασκευής τσαρουχιών, γουρνοτσάρουχων και άλλων παραδοσιακών υποδημάτων ΚΟΓΙΑ είναι (ίσως) το τελευταίο και μοναδικό σ’ ολόκληρη την Ελλάδα, ένα πραγματικό μετερίζι της παράδοσης και της ιστορίας.

Κορυφαία δημιουργία του Εργαστηρίου ΚΟΓΙΑ είναι τα τσαρούχια τύπου Προεδρικής Φρουράς:  

«Ένα τσαρούχι της Προεδρικής Φρουράς  παίρνει πάνω από δύο μέρες για να το φτιάξεις. Τα λεγόμενα τσαρούχια της Προεδρικής Φρουράς, είναι τα γιαννιώτικα ή ραφτά και χρησιμοποιούνται από την Προεδρική Φρουρά κυρίως για παρελάσεις αλλά και διακοσμητικούς σκοπούς.

Είναι κατασκευασμένα εξ ολοκλήρου από δέρμα. Η σόλα είναι γυριστή στο πλάι και ραμμένη στο χέρι.

Κατ’ επιλογή μπορεί να μπουν και 50-60 καρφιά (προκαδούρες) στη σόλα τους. Τα καρφιά αυτά δημιουργούν τον επιβλητικό ήχο κατά τον βηματισμό των Ευζώνων και αυξάνουν το βάρος κάθε τσαρουχιού, το οποίο μπορεί να φτάσει τα τρία κιλά.»

Από το Τηλεοπτικό κανάλι ΟΡΕΝ και την εκπομπή  «ΤΩΡΑ», με την δημοσιογράφο κ. Μαυραγάνη, Σάββατο 26 Οκτωβρίου 2019, και από την ιστοσελίδα Kogias Art.

Για το λόγο αυτό, αλλά και εξαιτίας του απολύτως παραδοσιακού τρόπου κατασκευής των τσαρουχιών και των λοιπών παραδοσιακών ποδεμάτων, εξαιτίας, επίσης,  του γεγονότος ότι το εργαστήρι αυτό είναι συνάμα και ένα μικρό Μουσείο τσαγκαρικής, έγινε Πανελλήνιο Σήμα Κατατεθέν της Ελληνικής Παράδοσης και τράβηξε (και συνεχίζει να τραβά) πάνω του τα φώτα της δημοσιότητας ελληνικών αλλά και ξένων Μέσων Ενημέρωσης, εντύπων και ηλεκτρονικών, ενώ πλήθος Λαογραφικών και Χορευτικών Συλλόγων από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό απευθύνονται στο εργαστήριο ΚΟΓΙΑ, για παραγγελίες παραδοσιακών υποδημάτων, κάθε είδους, και τσαρουχιών.

Οι Αφοί Κόγια, ο Ηλίας και ο Παύλος, έκαναν για το χωριό τους, την Καστανιά Καρδίτσας των Αγράφων, ό,τι καλύτερο μπορούσαν. Το ίδιο κάνουν και πολλοί άλλοι πατριώτες σ’ ολόκληρη την Ελλάδα για τα χωριά τους, επιλέγοντας να επιστρέψουν σ’ αυτά, να δραστηριοποιηθούν στον τόπο τους και να προσπαθήσουν να του δώσουν ανάσες ζωής. 

Όλοι όσοι αναγκάστηκαν (εκ των πραγμάτων) να φύγουν απ’ τα χωριά τους, το «κουβαλούν» το χωριό τους όπου κι αν είναι, άλλοι ως βάρος και άλλοι ως βάση για ένα νέο ξεκίνημα, όπως οι αφοί Κόγια.  .

Δε μένει παρά η πολιτεία και η τοπική αυτοδιοίκηση να πράξουν το δικό τους χρέος, να ενθαρρύνουν αυτήν την επιστροφή και να την μετατρέψουν σε βάση για να ζωντανέψουν ξανά τα όμορφα χωριά μας και μαζί τους η Ελλάδα μας, μιας και αυτά τα χωριά ήταν, είναι και θα είναι η καρδιά της Ελλάδας. 

Σπάρτη 22-4-2026

Βαγγέλης Μητράκος