Ζούμε σε μια εποχή όπου η άποψη έχει μετατραπεί σε αυτονόητο δικαίωμα και η κριτική σε καθημερινή συνήθεια. Από τις επιλογές της καθημερινότητάς μας μέχρι τις πιο βαθιές και προσωπικές στιγμές της ζωής μας, οι γύρω μας αισθάνονται συχνά την ανάγκη να τοποθετηθούν, να αξιολογήσουν και να αποφανθούν. Όταν, όμως, αυτή η κοινωνική τάση εισβάλλει στον χώρο της απώλειας, το αποτέλεσμα μπορεί να γίνει καταστροφικό. Το πένθος μετατρέπεται σε αντικείμενο σχολιασμού.

Το πένθος, άλλωστε, δεν αφορά μόνο τον βιολογικό θάνατο. Είναι η ψυχολογική διαδικασία που πυροδοτεί κάθε μορφή σημαντικής απώλειας: έναν οδυνηρό χωρισμό, το τέλος μιας βαθιάς φιλίας, την απομάκρυνση από έναν άνθρωπο που υπήρξε σημείο αναφοράς στη ζωή μας. Το συναίσθημα της απώλειας είναι πραγματικό και η ματαίωση μπορεί να είναι εξίσου βαριά.

Αυτή η εσωτερική διαδρομή, όμως, δεν ακολουθεί εγχειρίδια. Δεν υπάρχει «σωστός» ή «λάθος» τρόπος να θρηνήσει κανείς.

Για κάποιον, ο πόνος εκδηλώνεται με λυγμούς. Για κάποιον άλλον, σημαίνει σιωπή, εσωστρέφεια ή την ανάγκη να βυθιστεί στην εργασία του, προκειμένου να κρατηθεί από την καθημερινότητα. Άλλοι προσπαθούν να χαμογελάσουν. Όχι επειδή ξέχασαν, ούτε επειδή δεν πονούν  αλλά επειδή αυτός είναι ο δικός τους τρόπος να επιβιώσουν από μια δύσκολη περίοδο.

Κι όμως, ο κοινωνικός έλεγχος σπεύδει να βάλει ταμπέλες.

«Πένθησε πολύ λίγο».
«Έκανε έτσι για έναν χωρισμό;»
«Βγήκε νωρίς έξω».
«Το παράκανε, πρέπει να το ξεπεράσει».

Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, αυτή η πίεση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Ο άνθρωπος που ήδη λυγίζει κάτω από το βάρος της απώλειας καλείται ξαφνικά να απολογηθεί για τον τρόπο με τον οποίο νιώθει. Να εξηγήσει γιατί κλαίει, γιατί δεν κλαίει, γιατί βγήκε, γιατί έμεινε σπίτι, γιατί χαμογέλασε, γιατί συνέχισε τη ζωή του.

Σαν να υπάρχει ένα κοινωνικά αποδεκτό χρονοδιάγραμμα για τον πόνο.

Δεν υπάρχει.

Αυτό που χρειάζεται ο άνθρωπος που πενθεί δεν είναι η κριτική ούτε οι έτοιμες συμβουλές του τύπου «πρέπει να είσαι δυνατός». Δεν χρειάζεται να του υποδείξουμε πώς πρέπει να νιώθει, πόσο πρέπει να πονέσει ή πότε οφείλει να «το ξεπεράσει».

Χρειάζεται ενσυναίσθηση.

Η ουσιαστική υποστήριξη δεν απαιτεί πάντα λόγια. Απαιτεί σεβασμό στον ξένο πόνο και μια ειλικρινή παρουσία που μπορεί να πει απλά:

«Είμαι εδώ, όπως κι αν νιώθεις, όποιον δρόμο κι αν διαλέξεις για να το διαχειριστείς».

Η εύκολη κριτική είναι συχνά το καταφύγιο μιας κοινωνίας που δυσκολεύεται να νιώσει ενσυναίσθηση  και βιάζεται να κρίνει όσα δεν καταλαβαίνει. Είναι εύκολο να αξιολογούμε τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου όταν δεν γνωρίζουμε τη διαδρομή που προηγήθηκε. Όταν, όμως, δεν γνωρίζουμε τι κουβαλά ένας άνθρωπος μέσα του, ίσως η σιωπή και η παρουσία να είναι πολύ πιο ανθρώπινες από οποιαδήποτε γνώμη.

Απέναντι στη ζωή, στις επιλογές αλλά και στην απώλεια του καθενός  δεν χρειάζεται πάντα να έχουμε άποψη.

Χρειάζεται να έχουμε σεβασμό.

Ας μάθουμε, λοιπόν, να προσφέρουμε αποδοχή αντί για ετυμηγορίες. Γιατί το πένθος δεν είναι παράσταση, δεν είναι διαγωνισμός πόνου και κυρίως  δεν χρειάζεται τη δική μας έγκριση για να είναι αληθινό. 

Λίλα Κακαλέτρη 

Φιλόλογος με πιστοποιητικό στην Δικαστική Ψυχολογία