Με αφορμή την Εθνική Επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης της 25ης Μαρτίου 1821 και στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «Δίκτυο Αιωνόβιων Δέντρων Ελληνικής Επανάστασης», που ξεκίνησε το έτος 2021 υπό την Αιγίδα της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» και είναι υποψήφιο ένταξης ως «Καλή Πρακτική Διαφύλαξης Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς»στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας σύμφωνα με την σχετική σύμβαση της UNESCO, το Ινστιτούτο Πολιτισμού Μεσσηνίας ανακοινώνει την ένταξη της Ιερής αιωνόβιας ΒελανιδιάςτουΠολυαράβουτου Δήμου Ανατολικής Μάνης στο εν λόγω Δίκτυο της Πελοποννήσου που αριθμεί 71 μνημειακά δέντρα.Η απόφαση ένταξης αποτελεί συνέχεια αίτησης της συγγραφέως - ερευνήτριας κας Ελένης Τζικάκου και του ερευνητή κ. Παναγιώτη Λαλούση, η οποία συνοδευόταν από αναλυτικό φάκελο τεκμηρίωσης για το εν λόγω μνημειακό δέντρο.
Τα δέντρα του Δικτύου Αιωνόβιων Δέντρων Ελληνικής Επανάστασης αποτελούν τους τελευταίους ζωντανούς σιωπηλούς μάρτυρες της ιστορίας της επανάστασης των Ελλήνων για ελευθερία. Πρόκειται για δέντρα που «είδαν» και «άκουσαν» τους έλληνες επαναστάτες να ονειρεύονται μια ελεύθερη χώρα, δέντρα που έζησαν την αντάρα των μαχών και κάτω από την σκιά τους ετάφησαν έλληνες αγωνιστές, δέντρα που «άκουσαν» τις καμπάνες να ηχούν το χαρμόσυνο μήνυμα της ελευθερίας από τον τουρκικό ζυγό.
Η μνημειακή βελανιδιά φύεται στο βραχώδες έδαφος του Πολυαράβου σε υψόμετρο 844m και έχει περίμετρο βάσης κορμού 5 m, ενώ ο εξαιρετικά τραχύς φλοιός του κορμού της με τις βαθιές αυλακώσεις και τις εκτεθειμένες ρίζες, που λειτουργούν ως «άγκυρες στήριξης» στον βράχο, αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια προσαρμογής στο σκληρό μανιάτικο τοπίο.Ο Πολυάραβος αποτελεί τον υψηλότερο οικισμό της Μάνης, που δεσπόζει σαν φυσική ακρόπολη στους πρόποδες του όρους Ζίζιαλη σε υψόμετρο 880 m. Χτισμένος πάνω σε βραχώδες αντέρεισμα του Ταϋγέτου, διατηρεί την αυθεντικότητά του ως χαρακτηρισμένος Παραδοσιακός Οικισμός (ΦΕΚ 594/Δ/13-11-1978) με μοναδική αρχιτεκτονική ταυτότητα που μαρτυρεί την ιδιαίτερη αμυντική σημασίατου κατά την Επανάσταση του 1821.
Η αιωνόβια βελανιδιά του Πολυαράβου αποτελεί τον τελευταίο ζωντανό μάρτυρα της ομώνυμης ιστορικής νικηφόρας μάχης των Ελλήνων που έλαβε χώρα την 28η Αυγούστου 1826 μεταξύ των Τουρκοαιγυπτίων και των Μανιατών. Η παρουσία της σήμερα ως αγέρωχος φύλακας του ερειπωμένου ιστορικού οικισμού διαφυλάττει μνήμες που μαρτυρούν την πολιτισμική ταυτότητα των μανιατών που υπερασπίστηκαν αυτόν τον τόπο.Το καλοκαίρι του 1826 το Μεσολόγγι είχε πέσει, η Ρούμελη ακόμα πάλευε, η Πελοπόννησος ψυχομαχούσε, ενώ η Μάνη βαστούσε ακόμα. Στις 22 Ιουνίου του 1826 ο Ιμπραήμ επιτέθηκε εναντίον της Βέργας στη Μεσσηνιακή-Έξω Μάνη χωρίς να τα καταφέρει. Τρεις μέρες αργότερα ο Αιγύπτιος επιχειρεί δεύτερη επίθεση, αυτή τη φορά στο Διρό στη Μέσα Μάνη και πάλι αποτυγχάνει. Η τελευταία ευκαιρία του Ιμπραήμ να καταλάβει τη Μάνη ήταν να χτυπήσει τις ορεινές διαβάσεις του Ταΰγετου φθάνοντας στον Πολυάραβο. Έτσι, στα τέλη Αυγούστου επί τρεις ημέρες προσπαθούσαν οι στρατιώτες του Ιμπραήμ να κάμψουν την αντίσταση των Μανιατών. Περίπου 2.000 Μανιάτες, υπό τους Γεώργιο και Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη,Παναγιώτη, Νικόλαο και Γεώργιο Γιατράκο, Διονύσιο Μούρτζινο, Ηλία Τσαλαφατίνο, Ηλία Κατσάκοκαι άλλους, αντιμετώπισαν τις κατά πολύ υπέρτερες δυνάμεις του Ιμπραήμ, ενώ παρά τη σφοδρότητα της σύγκρουσης,οι Έλληνες κατάφεραν να αναχαιτίσουν τους επιτιθέμενους, προκαλώντας τους βαριές απώλειες (περίπου 1.500 νεκροί και τραυματίες). Η καθοριστική αυτή νίκη των Μανιατών σήμανε την οριστική αποτυχία του Ιμπραήμ πασά να υποτάξει τη Μάνη.
Η μάχη του Πολυαράβου, τον Αύγουστο του 1826, αποτελεί κορυφαία στιγμή της μανιάτικης αντίστασης και της εθνικής αξιοπρέπειας. Η μάχη χαρακτηρίστηκε από σφοδρές συγκρούσεις, πυρπολήσεις, ηρωικές πράξεις και συλλογική αυτοθυσία. Χαρακτηριστική είναι η πράξη ηρωισμού της σχεδόν μυθικής Ελένης Αναϊπόνυμφης, που εξελίχθηκε κοντά στην πετρόχτιστη κρήνη του Πολυαράβου και σε ελάχιστη απόσταση από την μνημειακήβελανιδιά. Η ηρωίδα Ελένη καθώς ανέβαινε προς τον Πολυάραβο, κρατώντας στην αγκαλιά της τα δύο ανήλικα τέκνα της, δέχθηκε επίθεση από έναν άραβα στρατιώτη. Με απαράμιλλη τόλμητον αφόπλισε και τον εξόντωσε καρφώνοντας την ξιφολόγχη του στο στήθος, ενώ ακολούθως του αφαίρεσε τον οπλισμό και συνέχισε τον δρόμο της. Για το απαράμιλλο θάρρος της, η Πολιτεία καθιέρωσε την απεικόνιση της ηρωικής σκηνής ως σύμβολο στη σφραγίδα του πάλαι ποτέ Δήμου Μαλευρίου.
Έτσι, η συλλογική μνήμη των κατοίκων της Λακωνίαςπεριβάλλει την ιερή βελανιδιά με σεβασμό καθώς αποτελεί σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας και την συνδέει άρρηκτα με τις σκηνές του αγώνα των Μανιατών να κρατήσουν τη Μάνη αδούλωτη.Η ιερή βελανιδιά «είδε» τους πυκνούς καπνούς του οικισμού της Δεσφίνας, που αποτέλεσε την πρώτη γραμμή άμυνας των Μανιατών, να υψώνονται στον ουρανό, τους αρειμάνιους Μανιάτες να κατεβαίνουν πάνοπλοι από τα γύρω βουνά, αλαλάζοντας με την ορμή της αποφασιστικότητάς τους.«Άκουσε» τους πυροβολισμούς, τις κανονιές, τις κραυγές πόνου των τραυματισμένων, το χρεμέτισμα των αλόγων, ένιωσε την κάπνα του πολέμου.«Είδε» τις εκατόμβες των νεκρών Αράβων να κείτονται στα ματωμένα βράχια του Πολυαράβου. Στο τέλος της μάχης,«είδε» τους Μανιάτες νικητές να μετρώνται και να λείπουν 28 ήρωες και ηρωίδες. «Είδε» τους μαχητές να μεταφέρουν πάνω σε σκάλες και ξύλα τους νεκρούς στην κρήνηγια να τους πλύνουν και να τους ετοιμάσουν για την τελευταία τους κατοικία.
Επιπλέον, η βελανιδιά του Πολυαράβου εντάσσεται σε ένα ευρύτερο οικοσύστημα μνήμης και αξιοποίησης. Η Ανατολική Μάνη, με τα εκτεταμένα κάποτε δρυοδάση της, στήριξε την αγροτική και εμπορική ζωή της περιοχής. Είναι γεγονός ότι από το 1732 τεκμηριώνονται εξαγωγές βελανιδιών προς ευρωπαϊκά λιμάνια, όπως της Βενετίας, της Αγκώνας και του Λιβόρνο, καθώς και προς βυρσοδεψεία όπως της Γέρας Λέσβου. Η βελανιδιά του Πολυαράβου εκφράζοντας συμβολικά την πολιτισμική παρακαταθήκη του τόπου, αποτελεί ταυτόχρονα και ένα τεκμήριο οικονομικής συνέχειας, πολιτισμικής ταυτότητας και διεθνούς διασύνδεσης της Μάνης. Έτσι, το ιερό δέντρο αποτελεί ένα μοναδικό τεκμήριο φυσικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάςτης Μάνης, αλλά και της Ελλάδας, με την έννοια της ιερότητας του δέντρου ήδη από την αρχαιότητα.
Στο πλαίσιο των επερχόμενων επετειακών εκδηλώσεων στα τέλη Αυγούστου του 2026 για τα 200 έτη από την ιστορική μάχη του Πολυαράβου σχεδιάζεται μια ειδική τελετή αποκαλυπτηρίων σήμανσης επίσημης ένταξης της Βελανιδιάς του Πολυαράβου στο εν λόγω Δίκτυο.Αξίζει να σημειωθεί ότι το σήμα του εν λόγω Δικτύου έχει φιλοτεχνηθεί από την ομογενή ζωγράφο JoannaKordos και είναι εμπνευσμένο από την ηγετική μορφή της Επανάστασης τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.Τέλος, σχεδιάζεται να εκδοθεί λεύκωμα με το σύνολο των εν λόγω μνημειακών δέντρων του Δικτύου και των εκδηλώσεων σήμανασής τους, καθώς και των ιστοριών της Επανάστασης που τα περιβάλλουν, ενώ μελετάται να δημιουργηθεί ειδικό ντοκιμαντέρ προβολής τους.
