Του Άγη Βερούτη

Ένας αναγνώστης έγραψε κάτω από το προηγούμενο άρθρο ότι, στα τριάντα χρόνια λειτουργίας της μικρής επιχείρησής του, έδωσε δουλειά σε περισσότερους από είκοσι ανθρώπους. Όλοι πτυχιούχοι. Κανείς δεν εργάστηκε πάνω σε αυτό που είχε σπουδάσει. Για τη δουλειά που έκαναν αρκούσαν κοινή λογική, τιμιότητα και διάθεση για εργασία.

Στα μητρώα των πανεπιστημίων ήταν είκοσι απόφοιτοι. Στην επιχείρηση ήταν είκοσι εργαζόμενοι των οποίων το αντικείμενο σπουδών δεν χρησίμευσε.

Η μαρτυρία περιγράφει αναντιστοιχία σπουδών και επαγγέλματος. Η Eurostat μετρά κάτι ακόμη βαρύτερο: πτυχιούχους που εργάζονται σε θέσεις οι οποίες δεν απαιτούν καν ανώτατη εκπαίδευση.

Το 2024 ήταν το 33% των εργαζόμενων πτυχιούχων στην Ελλάδα. Ένας στους τρεις. Δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την Ισπανία, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 21,3%.

Ο αριθμός δεν αφορά ανέργους που ακόμη ψάχνουν. Αφορά ανθρώπους που βρήκαν δουλειά σε θέσεις που δεν χρειάζονται το επίπεδο σπουδών που είχαν αποκτήσει. Είχαν το πτυχίο. Η δουλειά δεν το απαιτούσε.

Στα προηγούμενα δύο άρθρα για την τριτοβάθμια παιδεία, είδαμε την επίδρασή της στην οικογένεια του φοιτητή, στις περιφερειακές κοινωνίες με τοπικές σχολές, στον κρατικό προϋπολογισμό και στην υποχρηματοδότηση σημαντικών σχολών προκειμένου να επιδοτηθούν πιθανότατα άχρηστες και χαμηλής ζήτησης σχολές. 

Σήμερα προσπαθούμε να εξετάσουμε το αποτέλεσμα αυτού του πληθωρισμού θέσεων φοίτησης χαμηλής επένδυσης και πτυχίων χαμηλής αποδοχής για τους ίδιους τους φοιτητές και την ελληνική οικονομία. 
___
Υπόσχεση

Παλιά, πριν πενήντα χρόνια, το ποσοστό των πτυχιούχων κάθε χρονιάς ως προς τον συνολικό αριθμό των γεννηθέντων της ίδιας χρονιάς, ήταν πιθανόν μεγαλύτερο από 10% και σίγουρα μικρότερο από 20%. Αυτό έδινε μια αίγλη στο πανεπιστημιακό πτυχίο, μια σπανιότητα, μια αξία. 

Από τη σπανιότητά του, φυσικά, προέκυπτε και η υπόσχεση για κοινωνική άνοδο στον κάτοχό του. Ο γιατρός, ο δικηγόρος, ο δάσκαλος, ο μηχανικός, ο αρχαιολόγος, ο οικονομολόγος, ο καθηγητής ήταν επαγγελματικές τροχιές με προδιαγεγραμμένη ανοδική πορεία και οικονομική αποκατάσταση.

Ένα πτυχίο τότε περιείχε μια υπόσχεση της κοινωνίας προς τον πτυχιούχο ότι θα κοπιάσει μεν αρχικά για να το αποκτήσει, αλλά θα διασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον για εκείνον και την οικογένειά του αφού το πάρει. Ένα μέλλον που θα τον έβαζε στην "ελίτ" των μορφωμένων της κοινωνίας.

Οι εποχές άλλαξαν έκτοτε, ιδρύθηκαν πανεπιστημιακές σχολές πολλαπλάσιες από όσες υπήρχαν τότε, με λιγότερες γεννήσεις από τότε. Οι Πανελλαδικές έγιναν καθολικό μέτρο εισαγωγής αντί για τις εξειδικευμένες εξετάσεις εισαγωγής κάθε πανεπιστημίου ή και σχολής ξεχωριστά. Τα ΤΕΙ μετατράπηκαν σε πανεπιστήμια, και το ποσοστό των πτυχιούχων προς τους γεννηθέντες κάθε χρονιάς πολλαπλασιάστηκε, φτάνοντας το 50% μαζί με τις ειδικές σχολές των ΕΔ και της Αστυνομίας. 

Διατηρείται άρρητα δε πάντα, η παλιά υπόσχεση ότι "Πάρε εσύ πτυχίο και θα έχεις μια καλύτερη ζωή από όσους δεν θα πάρουν”. 

Αμ δε!

Η οικονομία δεν μπορεί να απορροφήσει αποτελεσματικά ούτε τόσους γιατρούς, ούτε τόσους φιλόλογους, ούτε τόσους σχεδόν τίποτε. Γι’αυτό και πολλοί έφυγαν και θα συνεχίσουν να φεύγουν στο εξωτερικό, ή να απασχολούνται σε θέσεις εργασίας που το πτυχίο τους είναι άχρηστο και άρα δεν θα απολαμβάνουν κάποια αυξημένη αμοιβή για αυτό. 

Όμως το ελληνικό κράτος έχει κατασκευάσει έναν εξαιρετικό μηχανισμό μετατροπής αυτής της αποτυχίας σε ατομική ευθύνη των πτυχιούχων. Υπόσχεται κοινωνική άνοδο, εισπράττει την πολιτική αξία της υπόσχεσης προκαταβολικά και φορτώνει όλο το ρίσκο στα παιδιά. Όταν το πτυχίο δεν οδηγεί τον πτυχιούχο πουθενά, κανένα πανεπιστήμιο δεν του επιστρέφει τα χρόνια που σπούδασε. 

Το πτυχίο βεβαιώνει απλά ότι ο φοιτητής ολοκλήρωσε επιτυχώς ένα πρόγραμμα σπουδών. Το σύστημα το χρησιμοποιεί για να πιστοποιήσει όμως πολύ περισσότερα: ότι το πανεπιστήμιο λειτούργησε σωστά, ότι το υπουργείο προσέφερε πραγματική ευκαιρία σε όλους και ότι ο τοπικός βουλευτής έσωσε την περιφέρειά του πιέζοντας για να έχει πανεπιστήμιο και αυτή. Ο τίτλος αποδεικνύει την επιτυχία του φοιτητή μέσα στο πρόγραμμα. 

Δεν αποδεικνύει καθόλου όμως την επιτυχία του ίδιου του προγράμματος.

Έπειτα εμφανίζεται ο πτυχιούχος στην αγορά εργασίας με ένα πληθωρισμένο χαρτί στο χέρι. Αν δεν αξίζει αρκετά, το σύστημα τού εξηγεί ότι φταίει εκείνος που δεν απέκτησε ακόμη ένα παραπάνω χαρτί, ένα μάστερ, ένα διδακτορικό. Απελπισία.

Όλοι οι υπόλοιποι συμπαραμαρτούντες του συστήματος έχουν πλέον το άλλοθί τους. Το πτυχίο.

Ο πτυχιούχος όμως μένει με τον λογαριασμό στο χέρι.

Στα δεκαοκτώ του ένα παιδί ακούει ότι η εισαγωγή είναι επιτυχία. Λίγα χρόνια αργότερα, αν το αντικείμενο δεν οδηγεί σε αντίστοιχη δουλειά, ακούει ότι είχε υπερβολικές προσδοκίες ή ότι δεν προσαρμόστηκε επαρκώς. Τον κακό σας τον καιρό!

Στο μεταξύ το Τμήμα απέκτησε φοιτητή, το υπουργείο κάλυψε μία θέση και ο πολιτικός πρόσθεσε μία ακόμη "ευκαιρία" που δημιούργησε στον απολογισμό του. Δεν αξιολογούμε, απλά καταγράφουμε.
___
Αποτυχία

Στο Τμήμα Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, στο Καρλόβασι της Σάμου, εισήχθησαν φέτος τέσσερις νέοι φοιτητές. Η επίσημη ιστοσελίδα του Τμήματος καταγράφει δεκαέξι μέλη ΔΕΠ.

Η τάξη του πρώτου έτους χωράει σε ταξί. Ούτε καν από κείνα τα βανάκια.

Η κίνηση που ανακοινώθηκε ήταν η προσπάθεια ένταξης του Τμήματος και στο 4ο Επιστημονικό Πεδίο, ώστε να αποκτήσει πρόσβαση σε περισσότερους υποψηφίους. Η συγκεκριμένη απάντηση στην κατάρρευση της ζήτησης είναι η αναζήτηση μεγαλύτερης δεξαμενής παιδιών. Μάρκετινγκ. Αφήνει ανέγγιχτο το δυσάρεστο ερώτημα: χρειάζεται αυτή η δομή, με αυτή τη μορφή και σε αυτό το σημείο, ή όχι;

Τα τέσσερα παιδιά δεν δημιούργησαν φυσικά το πρόβλημα. Το κράτος ίδρυσε το Τμήμα, ορίζει τις θέσεις και το χρηματοδοτεί. Κάθε εγγραφή αυξάνει αμέσως τον αριθμό φοιτητών που μπορεί να επικαλεστεί η δομή. Η αξία των σπουδών για τους ίδιους θα κριθεί χρόνια αργότερα.

Με τέσσερις πρωτοετείς, η φράση "περιφερειακή εκπαιδευτική πολιτική" προσβάλλει και τις τρεις λέξεις. Πρόκειται για προστατευόμενη εκλογική δαπάνη μέσα στον κρατικό προϋπολογισμό. 

Στην έξοδο από το πανεπιστήμιο ακολουθεί η δεύτερη απαλλαγή ευθύνης: το πτυχίο απονεμήθηκε, άρα το ίδρυμα ολοκλήρωσε την αποστολή του. 

Ο πτυχιούχος μπορεί να καταλήξει στην τηλεφωνική εξυπηρέτηση, στη διανομή φαγητού ή στο σέρβις ποτών στη σεζόν. Στους γενικούς δείκτες απασχόλησης όμως εμφανίζεται κανονικά ως εργαζόμενος. Το αν η δουλειά απαιτούσε τις σπουδές του περνά στη χωριστή στατιστική της υπερεκπαίδευσης που είπαμε παραπάνω.

Το ίδρυμα προσθέτει έναν ακόμη απόφοιτο στο ενεργητικό του. Η οικονομία παίρνει έναν εργαζόμενο με περισσότερα προσόντα από όσα απαιτεί η θέση. Ο πτυχιούχος παίρνει την εξήγηση ότι θα έπρεπε να είχε προσαρμοστεί νωρίτερα και καλύτερα.

Αν φύγει στο εξωτερικό, στον δημόσιο λόγο η φυγή εξωραΐζεται εύκολα με την κομψή λέξη "κινητικότητα". Η Τράπεζα της Ελλάδος  έχει καταγράψει πολύ λιγότερο κομψά ότι το brain drain κόστισε στην ανάπτυξη, στα δημόσια έσοδα και στην παραγωγική ικανότητα της χώρας. Η Ελλάδα επένδυσε στην εκπαίδευσή του. Άλλες οικονομίες εισπράττουν έτοιμη την παραγωγικότητα και τους φόρους του.

Ένας άλλος αναγνώστης της στήλης, που εργάζεται πλέον στο Γκρόνινγκεν, έγραψε ότι στην αρχή αισθανόταν πως "λουφάρει" και πως σχεδόν κλέβει τον εργοδότη του όταν είδε τον μισθό του. Δεν απέκτησε περισσότερη αξία περνώντας τα σύνορα. Απλώς βρέθηκε σε μια οικονομία που ήξερε να την πληρώσει.

Εμείς εδώ χάμω ξέρουμε να πληρώνουμε το πτυχίο. Για τον πτυχιούχο βλέπουμε.

Γύρω από αυτή την αποτυχία άνθησε μια ολόκληρη βιομηχανία τίτλων. Το ΑΣΕΠ μοριοδοτεί μεταπτυχιακά, δεύτερα πτυχία και διδακτορικά. Σε διαδικασίες εποχικού προσωπικού ΠΕ και ΤΕ, ένα μεταπτυχιακό δίνει 70 μονάδες, ένα διδακτορικό 150 και ένας δεύτερος τίτλος 30.

Το κράτος έφτιαξε επίσημο τιμοκατάλογο χαρτιών! Η κατοχή του τίτλου μετατρέπεται αυτομάτως σε μόρια διορισμού. Η γνώση που αντιπροσωπεύει ο τίτλος δεν αποτιμάται χωριστά σε αυτό το κριτήριο. Ένα μεταπτυχιακό στη διαχείριση ΑΠΕ ζυγίζει όσο ένα μεταπτυχιακό στην παράδοση του δημοτικού τραγουδιού στο Κάτω Παρτάλι.

Η ατομική άμυνα γίνεται συλλογικός εκβιασμός: χωρίς χαρτί δεν μπαίνεις, με ένα χαρτί δεν ξεχωρίζεις.

Οι υπερασπιστές του συστήματος καταφεύγουν στην υψηλή αποστολή του πανεπιστημίου. Λένε ότι δεν είναι επαγγελματική σχολή. Βεβαίως και δεν είναι. Το προφανές όμως έχει γίνει η αγαπημένη κρυψώνα κάθε δομής που αρνείται να εξηγήσει τι προσφέρει και πόσο κοστίζει.

Τα Μαθηματικά, η Ιστορία, η Φιλοσοφία και οι βασικές επιστήμες έχουν τεράστια και αδιαμφισβήτητη αξία. Η επιστημονική τους αξία όμως δεν απαλλάσσει κάθε διοικητική δομή που φέρει το όνομά τους από την υποχρέωση να εξηγεί γιατί υπάρχει, πόσο κοστίζει, και τι προσφέρει για αυτό το κόστος. Τα Μαθηματικά είναι ανεκτίμητα. Η ταμπέλα "Τμήμα Μαθηματικών" δεν γίνεται όμως αυτομάτως ανεκτίμητη.

Ούτε η αγορά εργασίας είναι αθώα. Το 33% δείχνει μια οικονομία που απασχολεί πτυχιούχους σε επαγγέλματα χαμηλότερου τυπικού επιπέδου από τις σπουδές τους. Το ίδιο κοινωνικό μας σύστημα χρηματοδότησε υπερπροσφορά τίτλων και ανέχθηκε μια παραγωγική βάση ανεπαρκή να τους αξιοποιήσει. Μετά έστησε τα δύο μέρη απέναντι και διέταξε τους νέους να προσαρμοστούν.

Ο πληθωρισμός των πτυχίων λειτουργεί όπως κάθε πληθωρισμός.

Όταν η ποσότητα αυξάνεται ταχύτερα από τη ζήτηση, η αξία πέφτει. Το πτυχίο που κάποτε ξεχώριζε τον κάτοχό του γίνεται το ελάχιστο φίλτρο εισόδου ακόμη και για δουλειές που δεν το χρειάζονται. Η οικογένεια πληρώνει περισσότερα και το παιδί δαπανά περισσότερα χρόνια για να σταθεί στην ίδια ουρά.

Οι κυβερνήσεις χρηματοδοτούν. Οι πρυτανικές διοικήσεις υπερασπίζονται. Οι τοπικοί βουλευτές προστατεύουν. Ο λογαριασμός μοιράζεται σε εκατομμύρια φορολογούμενους. Στην Ελλάδα το βάρος της απόδειξης πέφτει στον φορολογούμενο που ζητά τις εξηγήσεις. Η δομή που ζητά δημόσια χρηματοδότηση θεωρείται υπεράνω ερωτήσεων, αρκεί να έχει τη λέξη "Πανεπιστήμιο" στην ταμπέλα.

Όμως ο πληθωρισμός απαξιωμένων πτυχίων βλάπτει τον πτυχιούχο και δεν υπηρετεί τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας ή της οικονομίας. Διατηρεί όμως χρηματοδοτούμενες τις δομές, προστατευμένους τους υπεύθυνους και ζωντανό το άλλοθι.

Cui bono?
Ήρεμα ρωτάω.

https://www.capital.gr/o-agis-beroutis-grafei/4007471/to-ptuxio-einai-to-allothi/