Συγκίνηση στα αποκαλυπτήρια της προτομής του Χρήστου Καρβούνη – Η συγκλονιστική ομιλία της Ελένης Δαράκη

Σε ατμόσφαιρα βαθιάς συγκίνησης, σεβασμού και ιστορικής μνήμης πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Χρήστου Καρβούνη, που διοργάνωσε ο Δήμος Σπάρτης , ενός από τους 118 Σπαρτιάτες που εκτελέστηκαν από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής, σε μία από τις πιο τραγικές σελίδες της ιστορίας της Σπάρτης.

Η μορφή του Χρήστου Καρβούνη στέκει πλέον ως αιώνιο σύμβολο αξιοπρέπειας, αυταπάρνησης και ανθρωπιάς στον πιο κεντρικό δρόμο της Σπάρτης στη συμβολή των οδών Κων/νου Παλαιολόγου και Όθωνος Αμαλίας απέναντι ακριβώς από το σημείο που ήταν η κλινική του , που στα χρόνια της κατοχής εκατοντάδες πατριώτες νοσηλεύτηκαν.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, οι Γερμανοί κατακτητές, γνωρίζοντας ότι είχε σπουδάσει Ιατρική στη Γερμανία και μιλούσε τη γλώσσα τους, του πρότειναν να του χαρίσουν τη ζωή.

Εκείνος όμως αρνήθηκε να σωθεί μόνος.

Με θάρρος και υψηλό αίσθημα τιμής ζήτησε είτε να σωθούν όλοι είτε να εκτελεστεί μαζί με τους συμπολίτες του, επιλέγοντας συνειδητά να μοιραστεί τη μοίρα τους.

Ιδιαίτερα συγκλονιστική ήταν η ομιλία της εκπαιδευτικού Ελένης Δαράκη και πρώην Προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Σπάρτης που είχε παρθεί η απόφαση τοποθέτησης της προτομής , η οποία, με λόγο λιτό αλλά βαθιά ουσιαστικό, απέδωσε φόρο τιμής στη θυσία του Χρήστου Καρβούνη και των υπόλοιπων εκτελεσθέντων Σπαρτιατών.

Χωρίς υπερβολές, ακρότητες ή πολιτικές αντιπαραθέσεις, η κ. Δαράκη ανέδειξε το πραγματικό νόημα της θυσίας εκείνων των ανθρώπων, οι οποίοι στάθηκαν με αξιοπρέπεια απέναντι στη βαρβαρότητα και πλήρωσαν με τη ζωή τους τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής.

Τόνισε ότι στη δική μας εποχή, όπου όλα κινούνται γρήγορα και συχνά κυριαρχεί η λογική του ατομικού συμφέροντος, έχουμε ανάγκη από τέτοια παραδείγματα. Έχουμε ανάγκη από ανθρώπους που μας θυμίζουν ότι η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες ή τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά και με το ήθος, την αλληλεγγύη και την ευθύνη που δείχνουν οι πολίτες της.

Ο Χρήστος Καρβούνης μάς δείχνει ότι ακόμη και ένας άνθρωπος μπορεί, με τη στάση του, να αφήσει ένα αποτύπωμα που ξεπερνά τον χρόνο. Να γίνει σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές.

«Η προτομή αυτή δεν αποτελεί μόνο ένα μνημείο μνήμης. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση του χρέους μας απέναντι στην ιστορία, απέναντι στους ανθρώπους που θυσιάστηκαν για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τις αξίες του τόπου μας», ανέφερε χαρακτηριστικά, συγκινώντας τους παρευρισκόμενους.

Συγγενείς των εκτελεσθέντων, εκπρόσωποι των αρχών και πλήθος πολιτών παρακολούθησαν με σεβασμό την τελετή, αποτίοντας φόρο τιμής στους 118 Σπαρτιάτες που θυσιάστηκαν, κρατώντας άσβεστη τη μνήμη τους μέσα στον χρόνο.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στον Σπαρτιάτη γλύπτη Δημοσθένη Τζανάκο, ο οποίος προσέφερε την προτομή ως χορηγία, δεχόμενος τα θερμά συγχαρητήρια και την ευγνωμοσύνη όλων για το έργο και τη συμβολή του στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.

Η Ελένη Δαράκη με νόημα προς το τέλος της ομιλίας της είπε … Ας αφήσουμε, λοιπόν, αυτήν την προτομή να αποτελεί σημείο αναφοράς για όλους μας και αφορμή για ένα μάθημα ιστορίας στα παιδιά μας, τα οποία πολύ συχνά δέχονται επιρροές από αμφίβολα ή και στρεβλά πρότυπα. 

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε μέσα σε έντονα φορτισμένο κλίμα, αφήνοντας ένα ισχυρό μήνυμα: πως η ιστορία, η θυσία και η μνήμη δεν πρέπει ποτέ να λησμονούνται, αλλά να αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη και φωτεινό οδηγό για τις επόμενες γενιές.

___________________________________

Ολόκληρη η ομιλία της Ελένης Δαράκη.

Στεκόμαστε σήμερα εδώ με βαθιά συγκίνηση και σεβασμό για να αποκαλύψουμε την ορειχάλκινη προτομή ενός ανθρώπου που δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος επιστήμονας, αλλά ένα ζωντανό παράδειγμα ήθους, ανιδιοτέλειας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας: του Χρήστου Καρβούνη.

Η σημερινή τελετή δεν αποτελεί απλώς μια πράξη τιμής προς έναν διακεκριμένο ιατρό και αγωνιστή της Αντίστασης. Είναι μια πράξη ιστορικής μνήμης και συλλογικής ευθύνης. Είναι μια υπενθύμιση ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι, ακόμη και στις πιο σκοτεινές εποχές, επέλεξαν να υπηρετήσουν αξίες μεγαλύτερες από τον εαυτό τους.

Ο Χρήστος Καρβούνης δεν ήταν απλώς ένας εξαιρετικός χειρουργός. Υπήρξε λειτουργός της ζωής. Σε μια εποχή δύσκολη και επικίνδυνη, στάθηκε δίπλα στους ανθρώπους με αφοσίωση, αυταπάρνηση και ανθρωπιά, χωρίς διακρίσεις και χωρίς να υπολογίζει προσωπικό κόστος.

Γεννήθηκε στην Αράχοβα στις 16 Ιουλίου 1903. Ολοκλήρωσε τις πρώτες σπουδές του στο χωριό του και στη συνέχεια φοίτησε στο Γυμνάσιο Σπάρτης. Από νωρίς φάνηκε η αγάπη του για τη γνώση και η επιμονή του να προοδεύσει μέσα από την επιστήμη.

Από το 1920 έως το 1927 σπούδασε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Halle στη Γερμανία, όπου ειδικεύτηκε στη χειρουργική. Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1928 και έναν χρόνο αργότερα εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Σπάρτη, ιδρύοντας τη δική του κλινική στην οδό Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, στο σημείο όπου σήμερα τοποθετείται η προτομή του.

Η πορεία του ως γιατρού υπήρξε εντυπωσιακή. Θεωρούνταν εξαιρετικός χειρουργός και μέσα στην περίοδο 1929–1943 πραγματοποίησε περίπου 3.000 επιτυχημένες επεμβάσεις. Όμως εκείνο που τον έκανε πραγματικά ξεχωριστό δεν ήταν μόνο η επιστημονική του κατάρτιση. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόταν την ίδια την ιατρική.

Για τον Χρήστο Καρβούνη, η ιατρική δεν ήταν επάγγελμα. Ήταν αποστολή. Στην κλινική του περιέθαλπε ανθρώπους ανεξαρτήτως οικονομικής κατάστασης. Βοηθούσε φτωχούς και αδύναμους χωρίς να ζητά αντάλλαγμα. Μέσα από τη στάση του απέδειξε ότι η πραγματική αξία της επιστήμης βρίσκεται στην υπηρεσία προς τον άνθρωπο.

Κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο υπηρέτησε ως γιατρός στα στρατιωτικά νοσοκομεία της Θεσσαλονίκης και της Νάουσας, προσφέροντας τις γνώσεις και τις δυνάμεις του στους τραυματίες του μετώπου.

Στα χρόνια της Κατοχής ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση και συμμετείχε στη Νομαρχιακή Επιτροπή του ΕΑΜ. Σε μια εποχή φόβου και βίας, δεν έμεινε αμέτοχος. Βοηθούσε αδιάκοπα όπου υπήρχε ανάγκη, προσφέροντας περίθαλψη και στήριξη σε ανθρώπους που κινδύνευαν.

Την άνοιξη του 1943 περιέθαλψε κρυφά έναν Έλληνα αξιωματικό των κομάντος στο χωριό Τσίντζινα. Η πράξη αυτή στάθηκε αφορμή για τη σύλληψή του. Αρχικά συνελήφθη από τους Ιταλούς και, μετά την παράδοση της Ιταλίας, αφέθηκε προσωρινά ελεύθερος. Λίγο αργότερα, όμως, συνελήφθη ξανά από τους Γερμανούς.

Στις 26 Νοεμβρίου 1943 οδηγήθηκε μαζί με άλλους 117 ομήρους στο Μονοδένδρι, στο τραγικό γεγονός που έμεινε γνωστό στην ιστορία ως η Εκτέλεση των 118.

Η εκτέλεση αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο των αντιποίνων που πραγματοποιούσαν οι δυνάμεις κατοχής στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. Άνθρωποι οδηγούνταν στον θάνατο όχι επειδή είχαν διαπράξει κάποιο προσωπικό έγκλημα, αλλά ως πράξη εκφοβισμού και τρομοκράτησης ενός ολόκληρου λαού.

Και τότε, μπροστά στην ύστατη δοκιμασία, αποκαλύφθηκε το πραγματικό μέγεθος του Χρήστου Καρβούνη.

Λίγο πριν την εκτέλεση, ένας Γερμανός αξιωματικός τον αναγνώρισε και του έδωσε τη δυνατότητα να σωθεί. Θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τους υπόλοιπους μελλοθάνατους και να επιλέξει τη ζωή.

Εκείνος όμως αρνήθηκε.

Με μια φράση που έμεινε στην ιστορία απάντησε:

«Ή όλοι ή κι εγώ μαζί τους».

Μιλώντας άπταιστα γερμανικά, αντιπαρατέθηκε με θάρρος στον Γερμανό αξιωματικό και κατήγγειλε την εκτέλεση αθώων ως βάρβαρη πράξη που παραβίαζε κάθε έννοια δικαίου και ανθρωπιάς.

Η στάση του εξόργισε τον αξιωματικό, ο οποίος τον εκτέλεσε.

Η στιγμή αυτή δεν αποτελεί μόνο μια συγκλονιστική ιστορική μαρτυρία. Αποτελεί ένα βαθύ ηθικό δίδαγμα.

Ο Χρήστος Καρβούνης δεν επέλεξε τον θάνατο επειδή επιζητούσε τον ηρωισμό. Επέλεξε να μην εγκαταλείψει τους ανθρώπους που βρίσκονταν δίπλα του. Επέλεξε να μην αποδεχθεί μια εξαίρεση που θα τον έσωζε εις βάρος των υπολοίπων.

Και ίσως εκεί βρίσκεται το μεγαλύτερο μέγεθος της πράξης του.

Μας υπενθυμίζει ότι ο πραγματικός χαρακτήρας ενός ανθρώπου φαίνεται στις στιγμές της δοκιμασίας. Όχι όταν όλα είναι εύκολα, αλλά όταν καλείται να επιλέξει ανάμεσα στο προσωπικό συμφέρον και στις αξίες του.

Σήμερα ζούμε σε μια εντελώς διαφορετική εποχή. Δεν βιώνουμε τη φρίκη της Κατοχής ούτε τον φόβο των μαζικών εκτελέσεων. Ζούμε σε μια κοινωνία με θεσμούς, ελευθερίες, δικαιώματα και ασφάλεια. Όλα αυτά που τότε ήταν ζητούμενα, σήμερα είναι δεδομένα.

Κι όμως, παρά τις τεράστιες διαφορές, ορισμένα ερωτήματα παραμένουν ίδια.

Σε μια εποχή που συχνά προβάλλει τον ατομικισμό, την προσωπική επιτυχία και την ευκολία ως ύψιστες αξίες, η στάση του Χρήστου Καρβούνη μάς καλεί να αναρωτηθούμε:

Μέχρι ποιο σημείο είμαστε διατεθειμένοι να υπερασπιστούμε το σωστό;

Μέχρι ποιο σημείο μπορούμε να σκεφτούμε συλλογικά και όχι μόνο ατομικά;

Πόσο εύκολα συμβιβαζόμαστε όταν κάτι δεν μας αγγίζει προσωπικά;

Σήμερα δεν αντιμετωπίζουμε διλήμματα ζωής και θανάτου. Όμως καθημερινά καλούμαστε να επιλέξουμε ανάμεσα στο εύκολο και στο σωστό, ανάμεσα στη σιωπή και στην ευθύνη, ανάμεσα στην αδιαφορία και στην προσφορά.

Γι’ αυτό και η ιστορία του Χρήστου Καρβούνη δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Είναι ένα παράδειγμα που εξακολουθεί να αφορά το παρόν και το μέλλον.

Σήμερα, η ορειχάλκινη προτομή που αποκαλύπτουμε, και η οποία έχει ως σκοπό να ενώσει και όχι να διχάσει, δεν είναι απλώς ένα έργο τέχνης. Είναι ένα σύμβολο μνήμης και αξιών. Είναι μια υπενθύμιση ότι η κοινωνία οφείλει να τιμά ανθρώπους που στάθηκαν όρθιοι απέναντι στον φόβο και στην αδικία.

Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε πολιτικά χαρακτηριστικά στις πράξεις και στις επιλογές του Χρήστου Καρβούνη για να κατανοήσουμε το μέγεθός τους. Αν συνδέσουμε αποκλειστικά τη στάση του με πολιτικές αντιπαραθέσεις, υπάρχει κίνδυνος να περιορίσουμε τη σημασία και την καθολικότητα του παραδείγματός του. Η πράξη του μπορεί και πρέπει να λειτουργήσει ως σύμβολο ήθους, ανθρωπιάς και ομοψυχίας για όλους μας, ανεξάρτητα από πολιτική τοποθέτηση. Οι ήρωες της Αντίστασης αποτελούν μέρος της ιστορικής και συλλογικής μνήμης ενός λαού. Άλλωστε, η προσωπική του επιλογή να θυσιαστεί μαζί με τους υπόλοιπους ομήρους δεν φαίνεται να έγινε για προσωπικό ή πολιτικό όφελος, αλλά από αίσθημα καθήκοντος και ηθικής συνέπειας.

Στο σημείο αυτό πρέπει να αποδώσουμε ιδιαίτερη τιμή στον διακεκριμένο Σπαρτιάτη γλύπτη, Δημοσθένη Τζανάκο, που φιλοτέχνησε και δώρισε αυτό το έργο. Ο Δημοσθένης Τζανάκος ανέλαβε πρωτοβουλία για την κατασκευή της προτομής και τον Ιανουάριο του 2022 είχε γνωστοποιήσει την πρόθεσή του να τη δωρίσει στον Δήμο Σπάρτης, με επιστολή του προς τον τότε Δήμαρχο Σπάρτης, Πέτρο Δούκα. Όπως ανέφερε, μεταξύ άλλων, ο καταξιωμένος καλλιτέχνης, η προτομή φιλοτεχνήθηκε με σκοπό να τιμήσει τη μνήμη του ιατρού, «στο πρόσωπο του οποίου συγκλίνουν όλα τα ιδανικά της νεότερης ιστορίας του τόπου μας». Πρότασή του ήταν «να αναλάβει και να τοποθετήσει ο Δήμος την προτομή του αείμνηστου ιατρού Χρήστου Καρβούνη, σε κοινόχρηστο χώρο, έμπροσθεν του σημείου που βρισκόταν η κλινική του».

Με ευαισθησία και καλλιτεχνική δεξιοτεχνία, κατάφερε να αποδώσει όχι μόνο τα χαρακτηριστικά του προσώπου, αλλά και το ήθος και τη δύναμη της προσωπικότητας του τιμώμενου. Μέσα από την τέχνη του, ο χρόνος σταματά — και η μνήμη αποκτά μορφή, καθώς η τέχνη έχει τη δύναμη να νικά τον χρόνο. Και μέσα από το έργο αυτό, ο γλύπτης μάς προσφέρει τη δυνατότητα να διατηρήσουμε ζωντανή τη μνήμη. 

Σε μια εποχή όπου πολλοί νέοι περιορίζονται στα λόγια και στις εύκολες κρίσεις, υπάρχουν και εκείνοι που επιλέγουν να προσφέρουν ουσιαστικά στον τόπο και στην κοινωνία. Η πρωτοβουλία αυτού του νέου ανθρώπου αλλά και της οικογένειάς του να δωρίσουν, με προσωπικά τους έξοδα, αυτή εδώ την  προτομή αποτελεί πράξη υψηλού ήθους, πολιτισμού και ανιδιοτελούς προσφοράς. Τέτοιες πράξεις αξίζουν δημόσιο έπαινο, γιατί αποδεικνύουν ότι η νέα γενιά μπορεί ακόμη να εμπνέει, να δημιουργεί και να τιμά τις αξίες της κοινωνίας μας.

Η αποδοχή της δωρεάς της προτομής εγκρίθηκε ομόφωνα με την υπ’ αριθμ. 186/17-10-2022 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Σπάρτης, ενώ με την υπ’ αριθμ. 225/26-07-2023 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Σπάρτης εγκρίθηκε το πρακτικό της Επιτροπής Γνωμάτευσης Καλλιτεχνικής-Αισθητικής Αρτιότητας, η οποία αφού αναγνώρισε ότι η προτομή πληροί τα κριτήρια αρτιότητας, αποδέχθηκε την εισήγηση του κ. Τζανάκου, προκρίνοντας ως ιδανικό χώρο αυτό εδώ το σημείο, λόγω της καλαισθησίας του χώρου, της ελεύθερης και ανεμπόδιστης θέας προς τη γύρω περιοχή, αλλά και της εγγύτητας με τον χώρο όπου ήταν άλλοτε η κλινική του αείμνηστου Χρήστου Καρβούνη. 

Με την παραπάνω απόφαση, απόφαση η οποία υλοποιείται από τη σημερινή Δημοτική αρχή επί δημαρχίας Μιχάλη Βακαλόπουλου, ορίστηκε και το περιεχόμενο του κειμένου που αναγράφεται στη βάση της προτομής:

«Χρήστος Καρβούνης Ιατρός – Χειρουργός 1903–1943 Εκτελέστηκε από τα γερμανικά στρατεύματα στο Μονοδένδρι στις 26 Νοεμβρίου 1943 Ένας εκ των 118 Μέλος της Νομαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ 

Εσαεί παρών»

Και πράγματι, εσαεί παρών.

Παρών στη μνήμη αυτού του τόπου. Παρών στην ιστορία της Σπάρτης και της Λακωνίας. Παρών ως παράδειγμα ανθρωπιάς και αξιοπρέπειας.

Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα που αφήνει πίσω του ο Χρήστος Καρβούνης.

Ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από μεγάλες μάχες και ιστορικά γεγονότα. Γράφεται και από τις προσωπικές επιλογές ανθρώπων που, σε κρίσιμες στιγμές, αποφασίζουν να παραμείνουν πιστοί στις αρχές τους.

Στη δική μας εποχή, όπου όλα κινούνται γρήγορα και συχνά κυριαρχεί η λογική του ατομικού συμφέροντος, έχουμε ανάγκη από τέτοια παραδείγματα. Έχουμε ανάγκη από ανθρώπους που μας θυμίζουν ότι η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες ή τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά και με το ήθος, την αλληλεγγύη και την ευθύνη που δείχνουν οι πολίτες της.

Ο Χρήστος Καρβούνης μάς δείχνει ότι ακόμη και ένας άνθρωπος μπορεί, με τη στάση του, να αφήσει ένα αποτύπωμα που ξεπερνά τον χρόνο. Να γίνει σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές.

Και αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σήμερα, σε μια περίοδο όπου οι νέοι άνθρωποι χρειάζονται πρότυπα αληθινά. Πρότυπα που δεν στηρίζονται στη δύναμη, στην προβολή ή στην προσωπική επιτυχία, αλλά στην προσφορά, στη συνέπεια και στην ηθική στάση ζωής.

Η μνήμη ανθρώπων όπως ο Χρήστος Καρβούνης δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια τυπική αναφορά στο παρελθόν. Πρέπει να λειτουργεί ως ζωντανή παρακαταθήκη. Ως μια διαρκής υπενθύμιση ότι η αξιοπρέπεια, η ανθρωπιά και η αίσθηση καθήκοντος δεν είναι έννοιες ξεπερασμένες. Είναι αξίες που κρατούν όρθια μια κοινωνία ακόμη και στις δυσκολότερες στιγμές.

Γι’ αυτό και η σημερινή τελετή έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν τιμούμε μόνο έναν άνθρωπο του παρελθόντος. Τιμούμε ένα πρότυπο ζωής.

Ας αφήσουμε, λοιπόν, αυτήν την προτομή να αποτελεί σημείο αναφοράς για όλους μας και αφορμή για ένα μάθημα ιστορίας στα παιδιά μας, τα οποία πολύ συχνά δέχονται επιρροές από αμφίβολα ή και στρεβλά πρότυπα. 

Όχι μόνο ως φόρο τιμής προς το παρελθόν, αλλά ως υπενθύμιση του χρέους που έχουμε απέναντι στην κοινωνία και στους ανθρώπους γύρω μας.

Γιατί η μεγαλύτερη τιμή που μπορούμε να αποδώσουμε σε ανθρώπους σαν τον Χρήστο Καρβούνη δεν είναι μόνο να τους θυμόμαστε.

Είναι να προσπαθούμε, ο καθένας από τη δική του θέση, να υπηρετούμε με συνέπεια τις αξίες που εκείνοι υπηρέτησαν με τη ζωή τους και το παράδειγμά τους.

Κλείνοντας, εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας προς όλους όσοι συνέβαλαν στη σημερινή ημέρα και, πάνω απ’ όλα, προς τον ίδιο τον Χρήστο Καρβούνη για την παρακαταθήκη που μας άφησε.

Αιωνία η μνήμη του!